Wèrkmethood

Touwliechting en Verantwoording Dictionairs

In d’n opzat van de Limbörgs – Hollandsen en Limbörgs – Ingelsen dictionair zien tien versjèllende velder te oondersjeie, naomelik 1. Trefwoord, 2. Grammairinfo Tiep, 3. Grammairinfo Extra, 4. Grammairinfo Gebruuk, 5. Oetsjpraok, 6. Gebruuksaonteikening, 7. Speciaol aonteikening, 8. Euverzètting, 9. Gezègkdes en 10. Gezègkdes euverzètting. Allein es me ingelog is zuut me alle velder.

1. Trefwoord
‘t Trefwoord besjteit oet lemma, die Limbörgs mote zien, oet Limbörgstaolige bronne mote koume en aon bepaolde sjpellingscriteria mote voldoen.
1a) Limbörgs
Es Limbörgs weure gezeen alle dialekte die taolkundig bij de Limbörgse sjpraok gerekend weure. Dit zien de dialekte van de dialekgróppe Oos-Limbörgs (mèt Remuns, Zitterds en Valkebergs es sjtadsdialekte), Centraol-Limbörgs (mèt Mesjtreechs, Tungers, Gènks, Mezeiks en Wierts es sjtadsdialekte) en Wes-Limbörgs (mèt Hesselts es sjtadsdialek) en ouch de euverganksgebede Oos-Limbörgs-Rippuarisch Euverganksgebeed (mèt Heerles es sjtadsdialek) en ‘t Mich-Kerteer (mèt Venloos es sjtadsdialek). Deboete valle de dialekgróppe van ’t Rippuarisch (mèt Kirchröadsj en Vols), die taolkundig bij de Duitse dialeke gerekend weure en ‘t Kleverlands (mèt Venray en Gennep), die bij de Hollandse dialekte getèld weure.
b) Limbörgstaolige bronne
Alle dialekte van ’t Limbörgs zien geliekwierdig en alle wäörd van alle dialekte van ‘t Limbörgs weure gezeen es Limbörgs. Es Limbörgstaolige bronne weure alle bronne die in ein van de Limbörgse dialekte gesjreve zien gewore doorgezeumerd veur wäörd, citaote en gezègkdes. Beuk, romans, gediechte, kemediesjtökke, (kemikke) opera’s, musicals, ledertekste, gezètte-artikele, websites en sommige academische tekste in de Limbörgse sjpraok weure heiveur benóts. Wijer dene dictionairs van dees dialekte es rifferentiewerke. Ein euverziech van dees bronne is te vinde in de linker nevebalk.
c) Sjpelling
De sjpelling die benóts is gewore is ein wèrkformaat. ‘t Is ein meneer veur wäörd oet alle Limbörgse dialekte in ein uniform sjriefsysteem um te zètte. Aonpassinge kinne op ‘t ind gemaak weure veur dit sjpellingssysteem beter te kinne doen aonsjlete bij alle dialekte van ‘t Limbörgs.
De Spelling 2003 voor de Limbörgse Dialecten van de Raod veur ‘t Limbörgs is es basis gepak en, mèt twie oetzunderinge, op ’t dialek van Mesjtreech touwgepas gewore. 't Mesjtreechs is gekoze umreie tot de mieste gesjreve bronne van ein inkel Limbörgs dialek op ze Mesjtreechs zien. Van alle Limbörgse dialekte heet ‘t Mesjtreechs ouch ‘t groetste aontal kallers. Wijer ligk ‘t Mesjtreechs es sjarneerpunt tösse de dialekte van Nederlands- en Belsj-Limbörg in.
Euverkorts, in 2013, is ou’nog oonderzeuk van de Raod veur ‘t Limbörgs oetgekoume wat eus wèrkmethood sjtiep. Weusten, Gronderlaers & Van Hout (2013) voonte tot zoonder oetzundering Limbörgers van alle deile van Nederlands-Limbörg ‘t dialek van Mesjtreech wiedeweg es ’t sjoensklinkende en mies prestizjieus van alle Limbörgse dialekte voonte. De oonderzeukers, boe-oonder de veurzitter van de Raod veur ‘t Limbörgs, concludeerde tot dees positief beoordeiling van ’t Mesjtreechs d’n aonzat zouw kinne zien veur ein wijer sjtanderdisering van ‘t gesjreve Limbörgs op basis van ’t Mesjtreechs.
Wie gezag gief ’t twie oetzunderinge op de sjpelling van ’t Mesjtreechs en boe veer van de rechsjrieving van de Nuie Mestreechsen Dictionair aofwieke.
De ierste oetzundering is de sjpelling van de oetgeng die op z’n Hollands gesjpeld weure es '-lijk' en 'ig'. In de Nuie Mestreechsen Dictionair weure die oetgeng respektivelik es '-lek' en '-eg' gesjpeld. Volges de 2003 Spelling van de Raod veur ’t Limburgs zouw dit op ze Limbörgs '-lik' en '-ig' mote zien. De Nuie Mestreechsen Dictionair gief wijer ouch dudelik aon tot '-lik' en '-ig' eine meugelike sjpellingsvariant zien. Umtot die vörm door de 2003 Spelling weurt veurgesjreve én korterbij de dialekte van 't Oos-Limbörgs dialekgebeed sjtoon, weure die sjpellingsvörm aongehawwe.
De twiede oetzundering betröf de Panninger Linie en de mètklinkerclusters sl-/sjl-, sm-/sjm-, sn-/sjn-, sp-/sjp-, st-/sjt-, zw-/zjw-. De Nuie Mestreechsen dictionair gief zelf aon, tot allewaal die wäörd in Mesjtreech, dèks‚ ‘mèt affectie‘, es sjtumloeze postalveolaire fricatief veurtgebróch weure, ze in gesjreve vörm in de Nuie Mestreechsen Dictionair zoe neet opgenome zien gewore. Aarts (2009) vermelt evels tot me euver 't algemein väöl van die oetsjpraoke in Mesjtreech wie langer wie dèkser huurt. Wie Spronck, Salemans en Schrijnemakers (2007) ouch vermelle, dringk de Panninger linie ziech westelik op en sjlut de oetsjpraok in Mesjtreech veur dees mètklinkercombinaties mie en mie aon bij de Oos-Limbörgsen dialekgróp. Umreie heivan en umtot dees sjpelling daan mie aonsjlut bij dialekte oet d'n Oos-Limbörgsen dialekgróp, weure dees mètklinkercombinaties es sjl-, sjm-, sjn-, sjp-, sjt- en zjw- opgenome.

2. Grammairinfo tiep
De Grammairinfo tiep betröf de grammaticalia of tot wat veur woordsoort de lemma van de trefwäörd behure. Hei weure de volgende woordsoorte (mèt hun aofkortinge) oondersjeie:

achterzètsel (az)
aofkorting (aofk)
aonwiezend veurnaomwoord (aonw-vnw)
betrèkkelik veurnaomwoord (betr-vnw)
bezittelik veurnaomwoord (bez-vnw)
bijveuglik naomwoord (bn)
bijveuglik naomwoord attributief gebruuk (bn-attr)
bijveuglik naomwoord predicatief gebruuk (bn-pred)
bijwoord (bw)
contractie(vörm) (contr)
euvertreffenden trap (euvertr-tr)
hooftèlwoord (hooftèlw)
imperatief / gebejende wies (imper)
indicatief / aontuinende wies (ind)
infinitief (inf)
inkelvoud (ink)
lidwoord (lidw)
lidwoord vaan bepaoldheid (lidw-bep)
lidwoord vaan oonbepaoldheid (lidw-oonb)
mannelik en oonzijig zelfstandig naomwoord (m/o)
mannelik en vrouwelik zelfstandig naomwoord (m/v)
mannelik zelfstandig naomwoord (m)
miervoud (mv)
militair (mil)
neverangerend voogwoord (neve-vw)
oonbepaold veurnaomwoord (oonb-vnw)
oonderrangerend voogwoord (oonder-vw)
oontkinnend veurnaomwoord (oontk-vnw)
oonzijig en vrouwelik zelfstandig naomwoord (o/v)
oonzijig zelfstandig naomwoord (o)
persoen (pers)
persoenlik veurnaomwoord (pers-vnw)
plaotsbepaolend (plaots)
prefix / veurveugsel (pref)
rangtèlwoord (rangtèlw)
stèllenden trap (stèl-tr)
subjek /oonderwerp (sub)
subjonctief (subj)
suffix / oetgank (suff)
tegenwoordig deilwoord (teg-deilw)
tegenwoordigen tied (teg)
tèlwoord (tèlw)
tiedsbepaolend (tied)
tössewerpsel (tw)
trappe vaan vergelieking (tr)
vergrutenden trap (vergr)
verkleinwoord (verkl)
verleien tied (verl)
veugwoord (vw)
veurnaomwoord (vnw)
veurzètsel (vz)
veurzètsel + lidwoord (vz+lidw)
voltoejd deilwoord (volt-deilw)
vraogend veurnaomwoord (vr-vnw)
vraogwoord (vrw)
vrouwelik zelfstandig naomwoord (v)
wederkierig veurnaomwoord (wg-vnw)
wederkierend veurnaomwoord (wk-vnw)
werkwoord (ww)
zègkswijs (zègksw)
zelfstendig gebruuk (zelfst)

3. Grammairinfo extra
In dit veld weure mie oetveurig kinmerke van bepaolde woordsoorte besjproke. Veur de mies veurkoumende woordsoorte zien dees kinmerke:
a. bijveuglik naomwoord -- vergrutenden trap (bev. -er) en euvertreffenden trap (bev. -ste);
b. werkwoord -- cattegorie van verveuging (bev. cat-A1) en aofwiekend voltoejd deilwoord;
c. zelfsjtandig naomwoord -- miervoud en verkleinwoord.

4. Grammairinfo Gebruuk
‘t Ierste criterium is of e lemma van ein trefwoord algemein door gans Limbörg gebruuk weurt of tot ‘t gebruuk gelimiteerd is tot ein deil van Limbörg. Veur ‚algemein gebruuk‘ woorte de Centraol- en Oos-Limbörgse dialekgróppe es oetgankspunt genome, umtot ‘t euvergroete deil van de Limbörgskallers binne dees twie dialekgróppe valle. Es e lemma in ein trefwoord in versjèllende bronne door dees twie dialekgróppe heer gevoonde weurt, daan weurt dit trefwoord es ‚algemein gebruuk‘ gezeen en zoonder aonteikening opgenome. Woort ein trefwoord neet door dees twie dialekgróppe heer gevoonde, meh allein in ei gedeilte daovan of allein in ein van de ander dialekgróppe, daan woort ‘t opgenome mèt vermelling van deen dialekgróp of die dialekgróppe. Dit zien de vermellinge mèt de aofkortinge:
Centraol-Limbörgs (CL)
Mich-Kerteer (MK)
Oos-Limbörgs (OL)
Oos-Limbörgs-Rippuarisch-Euverganksgebeed (ORE)
Wes-Limbörgs (WL)

Ein wijer oondersjeid weurt gemaak tösse wäörd, die Limbörgs en wäörd die Hollands (Holl), Ingels (Ing), Prusisch (Pr) of Frans (Fr) zien, meh dèks veurkoume. Geine dudelike grens is aon te geve. Es leidraod weurt gebruuk tot ein woord es Holl, Ing, Pru of Fr weurt aongemèrk es ‘t ein direkte verlimbörgsing van ein woord oet die taol is en ‘t deneve ein Limbörgs woord gief, wat nog in levetig gebruuk is.

De taofel hei-oonder liet zien de informatie euver gebruuk en de aofkortinge die benóts weure:

aofkorting (aofk)
archaïsch (arch)
beleidigend (bel)
bergoons (ber)
biologie (biol)
carneval (carn)
Centraol-Limbörgs (CL)
chemie (chem)
computers (comp)
corresponderend (corresp)
culinair (cul)
denigrerend (denigr)
eerdewerk (eerd)
enzoewijer (enz)
figuurlik (fig)
formeel (form)
Frans (Fr)
fysica / natuurkunde (fys)
geologie (geo)
grammair (gram)
historisch (hist)
Hollands (Holl)
humoristisch (hum)
informeel (inform)
Ingels (Ing)
ironisch (iron)
joeds (joe)
juridisch (jur)
katheliek (kath)
kinderspraok (kind)
landbouw (land)
linguistiek / sjpraokkundig (ling)
literatuur/literair (lit)
mathematiek /wiskunde (math)
medisch (med)
meziek (mez)
Mich-Kerteer (MK)
militair (mil)
negatief (neg)
oetsjpraok (oetspr)
oongebrukelik (oongebr)
Oos-Limbörgs (OL)
Oos-Limbörgs-Rippuarisch Euvergaanksgebeed (ORE)
positief (pos)
prottestant (prot)
Prusisch (Pru)
spottend (spott)
Truierlands (TL)
Vlaoms (Vl)
vulgair (vulg)
Wes-Limbörgs (WL)

5. Oetsjpraok
Alle dialekte van ‘t Limbörgs zien geliekwierdig. De Sjtiechting Limbörgse Academie is veur eine gesjreve sjtanderd, umtot dit alle dialekte van ’t Limbörgs kint sjtiepe, meh de Sjtiechting is neet veur eine gesjproke sjtanderd. Wat in dit veld veur de oetsjpraok weurt aongegeve is veurnaomelik wat veur ein toenaccent (sjleiptoen of sjtoettoen) de klinkers van ’t trefwoord höbbe, woe de klemtoen in ‘t trefwoord ligk en woe eine klinker es 'ə' (sjwa of Svarabakti-vocaol) oetgesjproke weurt.

6. Gebruuksaonteikening
De Gebruuksaonteikening gief veurbeelde wie ein trefwoord benóts weurt. Es ierste weure citaote oet gesjreve bronne gegeve (mèt bronvermelling), in umgedrejde chronologie nao jaorgank van publicatie of produktie (van nuiste nao aldste citaot) en bij eine zelfde jaorgank alfabetisch nao auteur of bron. Dao-oonder volge versjèllende gebruukswies en dao-oonder oetdrökkinge.

7. Speciaol aonteikening
In dit veld weurt ein meugelike verdudeliking van ‘t Trefwoord opgenome, zoetot bij gelieke trefwäörd ein beteikenisversjèl dudelik gemaak kint weure.

8. Euverzètting
Veur de euverzètting nao ‘t Hollands weure de Spellingsvoorschriften van de Nederlandse Taalunie van 2005 gebruuk, zoe wie touwgepas in de dictionairs van Van Dale. Veur de Ingelse euverzèting weurt de rechsjrieving wie touwgepas door d'n Oxford English Dictionary and Thesaurus (OED) benóts. Versjèllende van de Van Dale dictionairs gedrök en online weure es hölp bij de euverzètting nao ‘t Hollands gebruuk. Dit zien ’t Groot Woordenboek van de Nederlandse Taal en ‘t Duits-Nederlands Woordenboek. De OED, zoe wie ‘t Van Dale Nederlands-Engels Groot Woordenboek en de Collins-Pons German-English Dictionary gedrök en online weure es euverzèttingshölp veur ‘t Limbörgs nao ‘t Ingels gebruuk.

9. Gezègkdes
In dit veld koume gezègkdes veur die in de bronne gevoonde weure.

10. Gezègkdes euverzètting
‘t Van Dale Groot spreekwoordenboek; De verklaring en herkomst van spreekwoorden en gezegdes in acht talen en de dictionairs benóts veur de euverzètting weure es handleiing gebruuk veur de euverzètting van de gezègkdes.

----------------------------------------

Aarts, F. (2009). Mestreechs: ’t Verhaol vaan eus taol. Mestreech: Stichting Onderweg.

Spronck, L., Salemans, B., & Schrijnemakers, S. (2007). Maastricht: Het Maastrichts anno 1807: boers?. In F. Bakker & J. Kruijsen (red.), Het Limburgs onder Napoleon: Achttien Limburgse en Rijnlandse dialectvertalingen van ‚De verloren zoon‘ uit 1806-1807 (1e druk, pp. 177-215), Utrecht: Gopher B.V.

Weusten, S., Gronderlaers S. & Hout, van, R. (2013). De herkenning en waardering van zes Limburgse 'stadse' dialecten. Leve het Maastrichts?, in: Veldeke Jaarboek, 20, Veldeke Limburg.