Kinmerke

Limbörgs es taol heet versjèllende kinmerke, die ’t apaart zèt vaan de aander, groeter Wes-Germaonse spraoke, mèt naome Hollands en Duits. Dit zien versjèlle op alderelei taolkundig gebeed, wie woordsjat (vocabulair), spraokkuns (grammair) en toenaoliteit en fonologie (klanklier).

De woordsjat vaan ’t Limbörgs vertuint euvereinkomste mèt dee vaan ’t Hollands en Duits, meh ouch groete versjèlle. Heer slut ieder aon bij ’t aonpaolend Rienlands taolgebeed es ’t Hollands. Wijer stoon wienig in Limbörg gengbaar wäörd in ’t Woordenboek der Nederlandsche Taal. Bij ’t codificere vaan de Nederlandse taol zien Limbörgse wäörd neet mètgenome, woersjijnelik umtot ze es neet-Nederlands gezeen woorte. Limbörgs bewaort ouch väöl Wes-Germaonse wäörd die in ’t Hollands neet mie gebruuk weure of es sterk verawwerd gelle. Daoneve gief ’t ouch väöl wäörd vaan Waolsen oersprunk in de Limbörgse woordsjat.

Limbörgse grammaticaol structure zitte anders inein es de Hollandse en liekene in väöl opziechte op de Duitse, meh veural de aonpaolende Rienlandse dialekte.
Bij miervoude en verkleinwäörd vaan zelfstendige naomwäörd weurt dèks ’nen umlaut gebruuk (kop – köp – köpke). Ouch in de verveuging vaan oonregelmaotige werkwäörd kump dit trök, veural bij d’n 2de of 3de persoen inkelvoud (iech kroep – diech krups – ’t krup).
Limbörgs heet veur de verleien tied vaan regelmaotige werkwäörd d’n oetgank –de, boebij ’t Hollands de oetgeng –de en –te heet en ’t Duits –te.
Wijer kint Limbörgs veur ’t werkwoord höbbe ’nen irrealisconjunctief of winsvörm (Hej iech mer cent, daan kós ’ch m’ch e book koupe), dee ’t wel op z’n Duits, meh neet op z’n Hollands gief. Deen irrealisvörm gief 't ouch veur de werkwäörd kinne (kón) en wèlle (wól).
De gerundiumvörm besteit allein op ze Limbörgs. ’t Is ’ne werkwoordsvörm indigend op –tere, boemèt ’n geliektiedigheid vaan twie handelinge aongegeve weurt (Zingentere lepe veer door de straote).
Ouch e belankhöbbend veurwerp kump op ze Limbörgs väöl mie veur es in ander taole (iech koup miech e book).
Dees neet-oetpöttende opsomming tuint grammaticaol eigensjappe, die eder taoluting vaan ’t Limbörgs kinmèrke en boemèt ’t fundaminteel vaan de naoberspraoke, veural ’t Hollands, aofwiek.

Distinctief toenaoliteit is e speciaol kinmerk vaan ’t Limbörgs en hèlt e gebruuk vaan ’n toenaccent in, boebij e beteikenisversjèl gemaak weurt tösse sleip- en stoettoen. Aofhankelik vaan d’n toen boemèt e woord weurt oetgesproke, heet ’t ’n ander beteikenis. Limbörgs deilt die toenaoliteit mèt sommige aonpaolende Rienlandse dialekte, meh zie is oonbekind in ’t Hollands en ’t Duits. Allewel redelik frequent veurkoumend in Aziaotische spraoke, is ze vrij raar in Europese taole.
’t Betoeningsgebeed boe dees toenaoliteit gebruuk weurt, bestriek bekans gans Limbörg. En allewaal eder dialek vaan ’t Limbörgs zienen eige toengrammair kint, höbbe veur ’t euvergroete mierendeil dezelfde wäörd sleip- of stoettoen.
’t Beteikenisversjèl wat mèt ’t toengebruuk weurt oetgedrök kint ’n inkelvoud – miervoudversjèl aongeve vaan ein en ’tzelfde woord: ei bein (mèt sleiptoen) – twie bein (mèt stoettoen). Ouch kint mèt ’t toenversjèl e gans aander woord aongegeve weure: veule (mèt sleiptoen) beteikent ,e geveul höbbe’ en veule (mèt stoettoen) ,e joonk peerd’.

De Limbörgse klanklier versjèlt ouch fundaminteel vaan de Hollandse en ouch vaan d’n Duitse. Klinkers oet ’t Wes-Germaons höbbe z’ch anders oontwikkeld. Wijer höbbe de Limbörgse vocaolstructure de Nederlandse klankveranderinge neet mètgemaak. ’t Limbörgs heet ouch klinkers en twieklanke die op z’n Hollands of Duits neet veurkoume. Wel heet ’t Limbörgs veur ’n aontal mètklinkers de Hoegduitse klankversjuiving vaan explosief (k) nao fricatief (ch) mètgemaak (ik – i(e)ch / ook – ouch).

Bronnelies
Gussenhoven, C., De Limburgse tonen, in: Heijenrath, L., Kroon, S. (ed.), Vereniging Veldeke Limburg Jaarboek 2006, Veldeke Limburg, 2007, 21-32.
Hermans, B., The Composite Nature of Accent: With Case Studies of the Limburgian and Serbo-Croatian Pitch Accent, Amsterdam, 1994.
Keulen, R., Wijngaard, van de, T., Crompvoets, H., Walraven, F. (ed.), Riek van Klank; Inleiding in de Limburgse dialecten, Veldeke Limburg, 2007.
Werkgroep Erkenning Limburgs als Streektaal: Advies inzake de erkenning van het Limburgs als streektaal, 1996.