Nuilimbörgs

In de 17de en 18de iew zaote de Wes-Limbörgers oonder Luikse euverheersjappij en Oos-Limbörg waor staotkundig verbrökkelt, euverheers door versjèllende vreem mogendhede. Ein deil vaan de Oos-Limbörgers veel oonder de Rippubliek vaan de Vereinigde Provincies, die z’ch ummertouw sterker doog gelle in ’t Limbörgs gebeed. Neet allein op groond vaan d’n oonderworpe staotus vaan ’t gebeed boe-in zie woende, meh ouch vaanwege de kathelieke godsdeens dee zie aonhónge, woorte dees Oos-Limbörgers neet es volwierdig börger mètgetèld in deen Hollandse Staot. De dominante elites in de Rippubliek zaoge de Limbörgse gebede daan ouch es bezatte gebede, boebij ze d’n term occupatie gebruukde veur d’n touwstand in die gebede aon te geve. Dees gebede woorte in de naovolgende decennia en iewe door de Rippubliek dèkser gebruuk es oonderhandelingstrouf aon de internationaol oonderhandelingstaofel. Ouch in de 18de iew woorte dees Limbörgse gebede es militair veurpos door de Rippubliek gezeen.
Väöl inwoeners vaan die Limbörgse gebede die es Ginneraoliteitslen bij de Rippubliek gevoog waore gewore, höbbe ’t Haagse bestuur es vreem euverheersing oondervoonde. De door de Hollenders aongestèlde bestuursambtenere waore zier impopulair. ’t Mierendeil in dees Limbörgse gebede heel vas aon ’t katheliek gelouf en leet z’ch neet bekiere tot de prottestantse godsdeens vaan d’n Hollandse verouvereer. Dit oondaanks de groete matrieel veurdeile die aon bekiering vaszaote, zoe wie de meugelikheid z’ch in polletieke ambter te laote beneume. De Hollenders woorte veural gezeen es boetelenders en bezètters. De mentaliteit vaan de Limbörgers oonder Hollandse euverheersjappij in deen tied waor oon-Hollands zoe wie anti-Hollands.

Op get klein oetzunderinge nao is in dees iewe vaanoet Limbörg noets ’nen oproop gekoume veur verandering in dees situatie. Daotouw gaof ’t ouch wienig reies. Wee daan ouch de euverheersjappij euver hun stad of gebeed zouw höbbe, dees euverheersers zouwe de aw rechte, die ’n bepaolde maote vaan eigebestuur garandeerde, acceptere. De Hollandse rippubliek waor de ierste die in de 17de iew get verandering dao-in perbeerde te bringe. Ouch de Pruse en de Oosteriekers op de twiede hèlf vaan de 18de iew begóste aon de aw rechte te trèkke. Op ’t begin waore zie veurziechtig, meh d’n Oosteriekse keizer Jozef d’n Twiede góng te hel en oondervoont weerstand in zien Limbörgse gebede.

Oondaanks de staotkundige verdeildheid gaof ’t op ’t ind vaan ’t ancien régime toch einheidstrèkke in Limbörg. De geboondeheid aon de religie, allewel neet bizunder veur Limbörg allein, waor oetzunderlik belankriek. Dit veural vaanwege de verdeildheid op aander froonte. Ouch de eige taol en cultuur en de sterke cultureel invlode oet de naobersjap, mèt naome de zuidelike Lieg Len en de Rienlandse gebede tuinde de einheid vaan dees Limbörgse gebede aon.

Franse émigrés kaome mèt doezende nao ’t Limbörgs Maosland vaanaof 1789. In 1792 gaof ’t ’ne groeten doortrèk, later gevolg door Franse tróppe. Limbörg woort in ierste instantie al bezat, behalve Mestreech, meh in ’t vreugjaor vaan 1792 móste de Franse rivvelutionaire z’ch al tröktrèkke. In de zomer vaan 1794 woorte de Limbörgse streke obbenuits bezat en Mestreech ingeslote. Op 4 november kappituleerde Mestreech, boenao Frankriek de Limbörgse gebede inliefde. Aon iewenaw min of mie groete plaotselike otonomie woort ’n ind gemaak. Mestreech, wat zeker 5 iewe lank z’n eige geregeerd had, mós z’ch zjus wie de res vaan Limbörg noe veuge nao de wèl vaan ’n centraol otoriteit.
Veur de Franse evels woort Limbörg vaanaof 1794 réunie à la patrie, wat z’ch ouch oetdrökde in ’t feit tot Limbörgers tot gewoen Franse staotsbörgers woorte, mèt ripprizzentatie in ’t Frans parlemint. Dees polletieke rechte hadde sommige Oos-Limbörgers oonder d’n Hollandsen tied in Staotse gebeder neet gehad in Den Haag bij de Staote Ginneraol vaan de Hollandse Rippubliek.

Op 1 oktober 1795 woort de bestuurlike veurluiper vaan ’t allewijlig Limbörg, ’t Département de la Meuse inférieure of ’t Departemint vaan de Oondermaos geconstitueerd. Dit bestoont oet Wes- en Oos-Limbörg biejein oonder Venlo, meh oetgezunderd Zitterd. Juridisch woort ’t Departemint vaan de Oondermaos op Luik georiënteerd. De centraol administratie boe-op ’t departemint z’ch mós riechte zaot in Breusel. In kèrkzake veel ’t gans departemint oonder ’t bisdom Luik. Wijer woort e Departemint vaan de Roer gestiech, wat ’t veurmaolig Euverkerteer Gelder en alle veurmaolige Gullikse gebede umvatte, boe-oonder Zitterd en Häör, mèt Aoke es huidplaots.
Iers woorte locaol ambtenere in ’t nui bestuursapperaot aongestèld, meh vaanwege oongesjikheid vaanaof 1796 mie en mie vervange door Franse ambtenere. Locaol ambtenere naome evels ouch zelf oontslaag oonder drök vaan de bevolking. Vaanaof 1800 kierde Limbörgse ambtenere trök in ’t Frans bestuursapperaot. Dit kier waore ’t deginnige mèt mie ervaring die ouch oonder ’t ancien régime gedeend hadde. De Limbörgse administrateurs in de Oondermaos troje evels neet ummertouw op es gewèllige oetveurders vaan Franse bevele.

’t Gaof groete weerstand tege de Franse bezètting, allewaal de groete miederheid vaan de bevolking passief tegeneuver de Franse stoont. Dee weerstand uutde z’ch veural in gein mètwèrking aon de Franse verliene en soms zels sabotaasj of opelik verzèt te plege. ’t Gaof väöl greve euver de Franse; de rouftochte vaan ’t rivvelutionair leger, d’n oongunstige economischen touwstand, de verpliechde kriegsdeens en veural de maotregele tege de kèrk en godsdeens. De Remundenere demonstreerde, boebij ze repe Eweg mèt de Rippubliek en Leve de Keizer.
In ’t Departemint vaan de Oondermaos braok door dees oonvrei ’ne Boerekrieg oet, d’n einigsten actieven opreur in de Limbörgse gebede. De Boerekrieg vóng aon in naoberdeparteminte en verspreide z’ch nao de Oondermaos. Allewel later aongevaange es in aander departeminte, trok ’r z’ch in guerilla-vörm langer es boe daan ouch.
D’n aonstoet woort gegeve door Braobenders, die alerm bróchte in Wiert, Sint Truie, Herk-de-Stad en Hasselt. ’t Frans bestuur in Mestreech naom hel maotregele. Diest woort evels kort door de maquisards ingenome. Wie ze vaan dao-oet verjaog woorte, spreide ze z’ch oet roond Mezeik, Remun en Wiert. Op 4 december 1798 verouverde de opstandelinge evels Hasselt vaan de Franse. De Hesseltenere waore mistrouwig, meh in ’t departemint gaof ’t enthousiasme en hoop op ’n rappe bevrijing. In de loup vaan december 1798 verloor de maquis vaan de Franse, die ’ne woere terreur in ’t departemint instèlde. En allewaal actief verzèt in de naozomer vaan 1799 opheel te bestoon, doorde ’nen tejjen oondergróndse weerstand aon, dee in de Oondermaos ’t tejste vaan alle departeminte waor. Minder inwoeners es in aander departeminte boje actief verzèt tege de Franse euverheersjappij, meh daoveur gaof ’t ’rs mie die z’ch passief tege de Franse verzatte. In ’t oostelik gedeilte vaan de Oondermaos gaof ’t evels wieniger animo veur d’n opreur.

Allewaal de Limbörgers op ’t begin vaan ’t rivvelutionair regiem mistrouwend en negatief tegeneuver de Franse gestande hadde, veraanderde dat lankzemerhand oonder invlood vaan Napoleong en ’t feit tot ’t drop liekende tot de Franse legers ooneuverwinnelik waore. Ouch de Franse meujte veur de economische intrèsses vaan de Limbörgers te stiepe doog de Limbörgers mie en mie hun negatief hajding op te geve. Vaanaof 1800 kierde de rös in Limbörg trök en oonder zie bezeuk aon Limbörg woort Napoleong zelfs enthousias ingehaold.

Vaan de kante vaan de Hollenders woort ouch geperbeerd ’n ind te make aon de Franse euverheersjappij vaan Limbörg. ’nen Aofgezant vaan de verdreve stadhawwer Wöllem V informeerde z’ch of de Limbörgers ’n herstèl vaan de aw orde winsde. Zjus wie de Franse waor veur de Hollenders Limbörg ’n oonderdeil vaan hun vajerland. D’n aofgezant vaan d’n Hollandse stadhawwer woort evels mètgedeild tot de Limbörgers vaan ’nen trökkier nao de aw orde neet gedeend waore, umtot ze slechte herinneringe hadde aon deen tied, veural vaanwege de oonderdrökking vaan de kathelieke godsdeens.

In jannewarie 1814 nump ’t Rössisch leger oonder ginneraol Von Wintzingerode veur de Verboonde Mogendhede de euverheersjappij vaan de Franse in ’t Departemint vaan de Oondermaos, boebij sommige stei, wie Mestreech en Venlo, nog door de Franse gehawwe woorte. ’t Huidkerteer woort in Tóngere opgezat.
Geliek nao de Rössische euvernaome maakde de Prins vaan Oraanje aonspraok op de vreuger Ginneraoliteitslen. Ginneraol Von Wintzingerode, iers mètwèrking touwzègkende, beslisde denao toch aanders. De Hollenders waore evels al begós de territoria vaan de veurmaolige Ginneraoliteitslen oonder z’ch te stèlle.
Of de Hollenders rech hejje veur dees gebede te annexere is oondudelik, umtot zie ze op 16 mei 1795 oonder ’t tractaot vaan Den Haag aon Frankriek aofgestande hadde. Dit zörgde daan ouch veur probleme mèt de Verboonde Mogendhede, die ’t euvergezag euver ’t gans Departemint vaan de Oondermaos veurde. De rechte vaan de Prins vaan Oraanje op territoria vaan ’t Departemint vaan de Oondermaos woorte neet zoemer door de Verboonde Mogendhede aonerkind en heer heet daan ouch dèkser z’n tróppe vaan ieder in bezit genome gebede mote tröktrèkke.

Op 5 mei 1814 trokke de Hollandse tróppe Mestreech in en drei daog denao naome ze bezit vaan Venlo. In Mestreech móste de Hollenders evels ’t bestuur deile mèt de ripprizzentante vaan de Verboonde Mogendhede, in verband mèt de vreuger rechte vaan de prins-bisjop vaan Luik. De Hollenders proclameerde tot dees stei noe weer trök mèt het moederland vereinig woorte.
Wie de geallieerde legers Limbörg introkke gaof ’t evels gein utinge vaan vräög door de Limbörgse bevolking. Aon d’n oproop vaan d’n Hollandse prins veur gewaopende hölp te verliene woort daan ouch koum gehuur gegeve. ’t Vertrèk vaan de Franse woort allein door de bovelaog vaan de Limbörgse bevolking jaomer gevoonde. Es groetgroondbezitters en industriële hadde zie de veurdeile vaan ’t Frans regiem genote. Meh allewel de mierderheid vaan de Limbörgers opgelöch waore tot de Franse vertrokke waore, beteikende dat neet tot ze de Hollenders enthousias inhaolde. De Hollandse ambtelike beriechte vaan deen tied doge dat waal zoe veurkoume, meh dat waor mie ’nen Hollandse winsdroum. ’t Nationaol geveul wat de Hollenders gere zaoge gaof ’t in Limbörg neet. Me waor mie gehech aon de eige geboortegroond en de eige geweentes en levessfeer boe-in de Limbörgers winsde te leve en mèt rös wouwe weure gelaote. Wijer had me bang deveur tot de verhajdinge vaan ’t ancien régime zouwe trökkoume, boevaan me z’ch de verdrökking, veural vaan de godsdeens, nog good rappeleerde.
Vaan de kant vaan sommige bestuurders die ouch in de veur-Fransen tied gedeend hadde gaof ’t ouch ’n bepaolde maote vaan sympathie veur de Hollenders, meh wie algemein die waor is neet bekind. Heibij moot neet vergete weure tot die bestuurders aonnummelikerwijs prottestant waore, umtot ze aanders neet veur ’n bestuursfunctie oonder d’n Hollandsen tied in aonmèrking waore gekaome. Umtot wienig Limbörgers z’ch oonder ’t ancien régime tot ’t prottestantisme bekierde, waore dees bestuurders woersjijnelik mierendeils Hollenders of vaan Hollandse komaof. Tot zie sympathie veur d’n Hollandse prins hadde waor daan ouch neet verwoonderlik.

Op ’t Congres vaan Wene vaan 1814/1815 woort de zuielike Lieg Len, mèt Limbörg debij, oonder control vaan de Hollenders gegeve. Limbörg woort daomèt tot de zuielike provincies vaan ’t nui Vereinig Keuninkriek.
In eder vaan die zuielike provincies woort ’n notabelevergadering door d’n Hollandse keuning biejeingerope veur te stumme euver de aonsleting bij de noordelike Lieg Len zoe wie ’n nui constitutie. Dees notabel woorte door Keuning Wöllem d’n Ierste oetgezeuk en beneump, woersjijnelik vaanwege hun pro-Hollandse gezindheid. Dees bemeujenis vaan de Hollandse keuning mèt wee oet Limbörg nao Den Haag gesjik zouw weure, zouw door de ganse negetiende en ’t begin vaan de twintigste iew dore. De verkezinge in Limbörg zouwe daobij ederskier vaanoet Den Haag beïnvlood weure.
Allewel mie es 60 procent vaan de notabele oet de zuieleke Lieg Len tege de nui constitutie stumde, maakde Wöllem d’n Ierste mèt ’n arithmétique hollandaise (Hollandse rekenmethood) toch ’n mierderheid veur die constitutie. De notabele beneump vaanoet Limbörg, Luik en Luxembörg hadde evels wel in mierderheid veurgestump, woersjijnelik ouch vaanwege hunne band mèt de aander zuielike Lieg Len in ’t Hollands staotsverband. De stumming in väöl deile vaan de zuielike Lieg Len had evels al dudelik gemaak tot dao ’t nui staotsverband en de nui constitutie neet op väöl aonhank hoofde rekene.

De Hollandse annexatie vaan Limbörg bróch veur Limbörg nui economische impulse. Allewel polletiek noe volwierdige börgers vaan de Staot boe-in ze noe verkierde, woorte de Limbörgers maotsjappelik gezeen op groond vaan hun katheliek geluif evels achtergestoete. Op ’t gebeed vaan oonderwies en mèt betrèkking tot staotsambter leet z’ch dat maotsjappelik ’t mieste veule.
Door interventies via de door hun aongestèlde Limbörgse gouverneur, kós de Hollandse regering z’ch devaan verzekere tot de Limbörgse ripprizzentante in ’t Hollands parlemint pro-Hollands waore. Opnaome vaan de Limbörgers in de Hollandse Staot volgde dus dèks allein veur dieginnige die hun Limbörgsheid aoflagte en z’ch nao Hollandse criteria acceptabel benaome.

Limbörg pasde z’ch evels lestig aon de Hollandse euverheersjappij aon. Zeker tot 1822 gaof ’t get reurige periodes mèt oonder aandere ’t verdwijne vaan de Limbörgsen aofgevierdigde E. L. baron Surlet de Chokier oet de Twiede Kamer (1818) en zien mislökde perberinge trök te koume tot herverkezing tot aon 1820 touw en de Mesreechter sjötterijkwestie vaan 1818 tot 1822. Zjus zoe wie in de res vaan de zuielike provincies gaof ’t obbenuits oonvrei euver de Hollandse euverheersjappij, die z’ch uutde via de verkezing vaan Charles de Brouckère jr. in de Haagse Twiede Kamer in 1826 en ’t oontstoon vaan ’n oetgesproke oppositiegezèt, l’Éclaireur, in 1827. In de provincie gaof ’t ’n algemein malcontent. De verkezinge veur ’t Limbörgs parlemint (Provinciaol Staote) vaan juli 1828 stoonte in ’t teike vaan e zoegenaomp moonsterverboond tösse de kathelieke en liberaole tege de euverheersjappij vaan de Hollenders. In d’n tied tot 1830 gaof ’t veural ouch oppositie tege ’t centraolisme en otocratisme vaan Wöllem d’n Ierste, boedoor Limbörg zien otonomie kwietraakde.

Wie de Belzje z’ch in 1830 vaan ’t Hollands keuninkriek aofsjeide, sjaarde z’ch e belankriek deil vaan de Limbörgse bevolking bij de Belzje of in eder geval bleef verzèt detegen oet. Belsj tróppe bezatte zoonder tegestand ’t Limbörgs Maosland, veural de stei vaan Venlo, Remun en Zitterd. Op de proclamatie vaan de Belzje ginneraol Daine, dee iers al in Hasselt, Mezeik en Remun ingelaote woort, en dee Venlo vertèlde tot heer hun verlosse kaom vaan de Hollandse arrogantie, dwingelandij en koloniaol exploitatie, opende ouch Venlo de poorte. In 1830 woort in gans Zitterd zelfs ’t Belsj veendel oetgehaange. Gans Limbörg kaom rap groetendeils oonder Belsj control, behalve Mestreech, wat bezat waor door Hollandse tróppe. De stumming in Mestreech waor evels ouch veur aonsleting bij Belsj. Gans Limbörg, ouch oostelik Limbörg, wouw aof vaan de Hollandse euverheersjappij. Umtot Mestreech nog oonder Hollandse euverheersjappij stoont, verplaotsde de Belzje ’t bestuur euver Limbörg nao Hasselt.
De anti-Hollandse stumming woort veroerzaak door de kèrkpolletiek, de oonderwiespolletiek en de spraokpolletiek, neve ’t otocratisch optrejje vaan d’n Hollandse keuning. Boete tot me z’ch cultureel korter bij Belsj voolt stoon, stoonte de Limbörgers positief tegeneuver Belsj vaanwege de groeter polletieke vrijheid, de lieger takse en umtot ’t gein kèrkelike probleme gaof.

De Limbörgers zouwe evels neet zelf euver hun lot kinne beslete. De Belzje en de Hollenders zaote in Londe biejein roontelum de oonderhandelingstaofel same mèt de Europese groetmachte. En dees lèste bepaolde oetindelik tot Oos-Limbörg trök oonder Hollandse euverheersjappij mós koume.
Limbörg prottesteerde fèl tegen ’t trökbringe vaan Oos-Limbörg oonder Hollandse euverheersjappij. De inwoeners vaan Zitterd sjikde ’n petitie aon d’n Hollandse keuning, boebij ze fèl tege ’n nui Hollandse euverheersjappij prottesteerde. De Gouverneur en Provinciaol Staote vaan Limbörg gónge nao Breusel veur hun aonhankelikheid aon de nuie Belzje keuning te tuine en euverhandigde ’n petitie. De Limbörgse aofgevierdigde in ’t rivvelutionair Belsj Parlemint prottesteerde oetdrökkelik tege aonsleting vaan Oos-Limbörg bij Holland. Umtot ’t tösse 1831 en 1840 gein Limbörgse ripprizzentante in ’t Hollands parlemint gaof, kós Limbörg op dees meneer häör stum in Den Haag neet kinbaar make.
Bekans zoonder oetzundering teikende evels ouch alle Limbörgse gemeintes via hun Prottestatie vaan Limbörg prottes aon tege de gedwónge aonsleting vaan Oos-Limbörg bij Holland. De volgende Limbörgse gemeintes sjikde ’n prottestatie nao de Belsj Kamer vaan Volksripprizzentante: Meersje, Melik en Hèrkebósj, Zjwame, Berg, Hunsel, Heele, Locht, Galoppe, Baoksem, Belvend, Hale, Hael en Panhael, Biegdje, Valkeberg, Bezel, Zitterd, Häör, d’r Sjeet, Rooj, Itter, Lin, G’n Oea en de Laak, Haors, Ittervoort, Wèssem, Wiert, Vols, Toear, Staeveswaert, Mael, Arse-Velde, Poster, Mofert, Gratem, Bree, Naer, Zöstere, Ni-jwiert, Roostere, Bóches, Broukzitterd, Munstergelaen, Kirchroa, Mieldere, Mook, Zaerem, Otersóm, Wansem, Venroj, Brokeze, Grevors, Baerge, Tegele. De Belzje keuning kraog prottestaties touwgesjik vaan: Èèsjde, Maer, Lottem, Norbik, Brokeze en Kessel. Ouch börgers vaan sommige vaan dees gemeindes sjikde op eige initiatief petities, zoe wie ouch de officere vaan de Civiel Garde vaan ’t kanton Remun.

Oetindelik zörgde ’n internationaol machswoord, op aondrank vaan d’n Hollandse keuning, deveur tot Oos-Limbörg tege de volkswèl bij Holland geveug woort. Es prottes woort op versjèllende plaotse in Oos-Limbörg ’t Belsj veendel oetgehange. Wie in 1839 de ripprizzentant vaan d’n Hollandse keuning in Zitterd de proclamatie vaan inbezitnumming veurlaos, bleef ’t iezig stèl. In Mestreech, Venlo en Remun gaove väöl väöraonstaonde börgers te kinne tot ze de nui Hollandse euverheersjappij kwiet wouwe en aonsleting bij Belsj winsde. Wie ’t dutelik woort tot Oos-Limbörg oonder de Hollandse euverheersjappij geplaots zouw weure, vertrokke roond de 10.000 Oos-Limbörgers nao de westelike kant vaan de Maos, dee oonder Belsj euverheersjappij bleef. In de hoofstad Mestreech verleet tösse 1830 en 1845 zeker ei viefde vaan de boveklas de stad veur de nui Belsj Staot.

Oos-Limbörg woort neve tot ’t oonder de Hollandse administratie gebróch woort ouch bij d’n Duitse boond aongeslote, oetgezunderd Mestreech en Venlo. Kèrkelik woort ’t vaan Luik losgemaak en woort ’t zien eige bisdom. Oos-Limbörg woort heidoor vaan zien economisch achterland aofgesjeie, boevaan ’t iewelank deil had oetgemaak. Door hoeg tolmör waor Oos-Limbörg aofgeslote vaan Wes-Limbörg en de res vaan Belsj en Pruse en vaanwege de wienige en slechte verbindinge ouch vaan ’t wied aofgelege Holland.
Wes-Limbörg kaom evels ouch in ’n perifeer positie in de nui Belsj Staot te ligke en häör ben, veural de economische, woorte door de Hollandse tolmör roontelum Oos-Limbörg, aofgesnoje mèt Oos-Limbörg en ’t Rienland, boemèt ’t ouch iewelank verboonde waor gewees.

Allewel Oos-Limbörg al vaanaof juni 1839 trök oonder Hollandse soevereiniteit gezat woort, gaof pas in 1843 de lèste Oos-Limbörgsen aofgevierdigde z’ne zetel vacant in ’t Belsj parlemint. De ierste Oos-Limbörgse ripprizzentante woorte pas vaanaof oktober 1840 in ’t Hollands parlemint touwgelaote. ’t Hollands parlemint reageerde neet oonverdeild instummend op de touwlaoting vaan de Limbörgse ripprizzentante. Veur sommige Hollandse parlemintsleie waore Limbörgers verraojers, meh aandere diffendeerde de Limbörgers. Door de verlate touwlaoting vaan de Limbörgse aofgevierdigde, kóste zie neet mètwèrke aon de herzening vaan de Hollandse constitutie, die daan ouch op 24 september 1840, zoonder Limbörgse participatie en instumming dus, in Oos-Limbörg ingeveurd woort.

De negetiende iew zouw veur Oos-Limbörgers in ’t teike stoon vaan de kathelieke emancipatie binne de Hollandse prottestantse Staot. Oondanks ’t feit tot me es staotsbörger vaan de Nederlandse Staot dezelfde rechte had es aander Nederlandse staotsbörgers, woorte Limbörgers op groond vaan hun katheliciteit oetgeslote vaan väöl hoeger ambte in bestuur en bedriefsleve. De emancipatie op groond vaan hun katheliciteit woort es voltoejd gezeen wie de kathelieke Limbörger Ruys de Beerenbrouck in 1918 premier vaan Nederland woort. Op groond vaan hun Limbörgsheid waor dit evels neet ’t geval. Officieel gebruuk vaan ’t Limbörgs waor neet meugelik en participatie in de Limbörgse volkscultuur woort es reie gebruuk veur oet ambter aofgeweze te weure.

Vaanaof de Hollandse annexatie tot aon 1919 woorte vaanoet Oos-Limbörg bekans zoonder oetzundering allein Limbörgers nao ’t Haags parlemint gesjik. Wienig Oos-Limbörgse aofgevierdigde mèt separatistische sympathieje kaome in ’t Haags parlemint. Den Haag mingde z’ch actief in de Oos-Limbörgse verkezinge um deveur te zörge tot geine vaanoet Oos-Limbörg nao Den Haag gesjik kós weure dee aofsjeiing vaan Limbörg veurstoont of z’ch anti-Hollands opstèlde. Ouch de meneer wie ’t keesstèlsel opgezat gewore waor, wèrkde tot veurdeil vaan de Hollandse verkezingsinterventies in Oos-Limbörg. De verkezinge in Oos-Limbörg in de 19de iew waore daorum neet vrij en ierlik.
Allewel zie oonder de Hollandse constitutie geach woorte allein de intrèsses vaan ’t gans land te dene, eisde d’n Oos-Limbörgse kezer dèks vaan zien eige aofgevierdigde tot de Limbörgse intrèsses gedeend woorte. De Oos-Limbörgse ripprizzentante lete ouch dèks de Limbörgse intrèsses d’n doorslaag geve. Bij verkezinge in 1864 kaom ’n provinciaol beweging nao väöre, de Limbörgse oppositie geheite, die z’ch detege oetspraok tot Oos-Limbörgse ripprizzentante ben mèt Hollandse polletieke grópperinge aonknuipde. Dit zouw de intrèsses vaan Oos-Limbörg te zier in de weeg stoon. In de jaore denao woorte die polletieke ben, die ’t veuraol mèt de liberaole gegeve had, doorgesnoje.
Oos-Limbörgse parlemintariërs hadde de rippetatie absent of boetegewoen passief te zien bij de parlemintair wèrkzaomhede. Ze heelte z’ch aofzijig, knóterde, heelte hunne moond of stumde tege. Op mominte boe-op de staotsrechtelike positie vaan Oos-Limbörg in ’t Haags parlemint bediscussiëerd woort, prizzenteerde de Oos-Limbörgse aofgevierdigde z’ch ouch oetdrökkelik es ripprizzentante vaan Oos-Limbörg en neet vaan ’t gans land, contrair aon wie de Hollandse constitutie ’t veursjreef.

D’n aofkier vaan de Hollandse euverheersjappij in de 19de iew zörgde deveur tot ummertouw nao meugelikhede gezeuk woort dao oonderoet te koume. Wie de ierste aonsleting bij Belsj in 1830-1839 mislökde, doog de meugelikheid veur ’n Luxembörgse oplossing veur Limbörg de rundte. Dees separatiste perbeerde heiveur via ’t Limbörgs parlemint (Provinciaol Staote) ’n petitie nao Den Haag te sjikke, meh de door de Hollenders beneumde gouverneur veurkaom dat. De Limbörgse winsdroum veur oonaofhankelikheid nao Luxembörgs veurbeeld waor evels neet te vernaolèssige.
Wie ’n oonaofhankelik Limbörg neet meugelik bleek, wouw Limbörg z’ch roond 1848 bij ’t ziech vereinigend Duitsland aonslete. In de ierste decennia nao 1839 woort in Oos-Limbörg dèks aongedrónge op aonsleting bij Duitsland. In gans Zitterd woort in 1848 ’t Duits liberaol veendel oetgehaange. Ouch in Heele hóng me ’t Duits veendel oet en versjèllende Oos-Limbörgse gemeintebesture riechde e verzeuk aon ’t parlemint in Frankfort, wat perbeerde die Duitse vereiniging veuraon te drieve, veur z’ch oet te spreke veur aofsjeiing vaan Oos-Limbörg vaan Holland en complete touwtrejjing tot d’n Duitse Boond. In 1848 sjikde Limbörg ripprizzentante nao ’t liberaol parlemint in Frankfort. Verkezinge woorte euveral gehawwe, behalve in Mestreech en Venlo, veur aofgevierdigde nao dit ierste Duits nationaol parlemint te sjikke. De leier in Oos-Limbörg veur aonsleting bij Duitsland, baron Van Scherpenzeel-Heusch, woort same mèt ’nen aandere aonhenger vaan aonsleting bij Duitsland bij verkezinge gekoze es ripprizentante veur Oos-Limbörg bij ’t Frankfortse parlemint. In eder geval in ’t noorde vaan Oos-Limbörg, zoe wie ouch Remun, kraog baron Van Scherpenzeel-Heusch ’n euvergroete mierderheid vaan stumme. Wie de vereiniging van Duitsland in Frankfort mislökde, woort Oos-Limbörg in 1867 door de Europese groetmachte oet d’n Duitse Boond losgemaak en gans oonder Hollandse euverheersjappij geveug.

In de jaore 1880 gaof ’t tösse de provincie Oos-Limbörg en de Hollandse euverheid ’ne veendelstried. Limbörg wouw e veendel veure, wat gein inkel aander provincie binne ’t Keuninkriek vaan Holland doog en wat door de Hollandse euverheid zelfs verboje waor. ’t Waor ’tzelfde veendel es de zusterprovince op ’t Belsj veurde, naomelik eint mèt twie baone, ein roej en ein witte. Oos-Limbörg wouw evels die kleure umgedrejd höbbe es wie Wes-Limbörg ze had, naomelik wit bove en roed oonder. Oos-Limbörg woort mètgedeilt tot ’t geinen oonaofhankelike Staot waor en daorum gei veendel moch veure. Wie de Hollandse regering zaog tot Oos-Limbörg neet tege te hawwe waor, veranderde ze häöre polletiek. ’t Verbod woort aofgesjaf en eder provincie woort de meugelikheid gegeve ’n eige veendel te veure.

In de lèste decennia vaan de 19de iew zatte modern oontwikkelinge in Oos-Limbörg in. Bepaolde illeminte vaan de veuraofgaonde historische oontwikkeling bleve evels doorwèrke, veural de iewelang cultureel verboondenheid mèt de zuielike Lieg Len en de oondervoonde einheid mèt Wes-Limbörg. Wie mie tied veurbijgóng, wie mie de Oos-Limbörgers z’ch evels liekende aon te passe aon ’n staotkundige situatie die kinnelik neet rap veraandere zouw.

De Wes-Limbörgers waore oondertösse in de Staot terech gekoume, dee veur de Limbörgers de veurkäör gehad had. In dee Staot hadde väöl Limbörgers hoeg posities, veural ouch op nationaol niveau. In de loup vaan de 19de iew woort Wes-Limbörg evels ummertouw mie mètgetrokke in de Vlaamse Beweging, die veur emancipatie vaan de Vlaominge tegeneuver de Franstaolige stoont. ’t Buut vaan de Vlaamse Beweging maakde bove-regionaol samewèrking nudig. En allewel de Wes-Limbörgers z’ch bij dees beweging get aofzijig heelte, wat dèks door de Vlaominge mèt mistrouwe beloerd woort, woort heidoor de oontwikkeling vaan ’n eige zelfbewöszien vaan de Wes-Limbörgers aofgeremp. De Vlaominge begrepe de Limbörgse opstèlling neet en voolte tot tösse hun en Wes-Limbörg ’ne Chinese moer stoont. De intrèsse veur dees Vlaamse Beweging waor groet bij de Hollenders. De Oos-Limbörgers waore hei-in wijer neet geïntrèsseerd.

De oonvrei vaan de Oos-Limbörgers euver de Hollandse euverheersjappij bleef oonder 'n deil vaan de bevolking wijerleve. Die oonvrei had ouch te make mèt de positie die Oos-Limbörgers in die Hollandse Staot kóste innumme. Zeker tot 1918 waor Limbörgersjap e probleem veur beneuming in hoeg staotsposities gewees, mèt oetzundering vaan regeringslid. Ouch bij promoties woort Limbörgersjap es ’n reie gezeen dees neet te verliene. Ind jaore 1920 waore nog ummertouw mie Hollenders in deens op hoeg functies in Oos-Limbörg es Limbörgers zelf. Dit waor ’t geval bij de economisch zier belangrieke staotsmijne, zoewie väöl aander bedrieve en staotsdeenste. Boe bij de staotsmijne in Oos-Limbörg de Hollenders de leiinggevende functies hadde, waore dat bij de mijne in Wes-Limbörg de Waole.
Dees Oos-Limbörgse oonvrei woort weer dudelik nao d’n Ierste Wereloorlog. In 1918 leet de Hollandse regering touw tot Duitse tróppe, die in Belsj oorlog geveurd hadde, z’ch via Oos-Limbörg tröktrokke nao Duitsland. Es oorlogsripperatie eisde de Belsj Staot oonder de vrei-oonderhandelinge in Versailles op 11 fibberwarie 1919 tot op ze mins ein gedeilte vaan Oos-Limbörg oonder Belsj soevereiniteit geplaots woort.
Ferdinand Hustinx, ’ne veurstender veur aonsleting vaan Oos-Limbörg bij ’t Belsj, meinde tot in deen tied de sentiminte in Oos-Limbörg zoe waore tot es de Limbörgers vrij kónne keze, ze veur aonsleting bij Belsj gekoze hejje. Hustinx meinde tot de Limbörgse geistelikheid z’ch mèt die aonsletingsgedachte truusde. Dit oondanks tot ’t Bisdom Remun sins z’n opriechting in 1839 ummertouw tege aofsjeiing vaan Holland positie genomen had, meinende tot ’t katheliek gelouf oonder de Hollandse euverheersjappij good besjermp waor.
Hollandse ambtenere woorte belas mèt anti-annexionistische acties in Limbörg. Hun insjetting waor tot ’t annexionisme z’ch tot inkel kring limiteerde. De Limbörgse elite, veural de polletieke die door bekans ’n iew vaan Hollandse verkezingsinminging tege aofsjeiing waor, waor in 1919 zoe Hollands-gevörmp, tot ze zelf-corrigerend tege separatiste optrooj. In tegestèlling tot vreuger tije waor de leiende klas vaan de Oos-Limbörgers mie en mie aon Hollandse universiteite opgeleid gewore, wat ouch e groet deil vaan hunne veurkäör veur ’t blieve vaan Oos-Limbörg oonder Hollandse euverheersjappij verklaorde. Dat maakde de Limbörgse polletieke elite al op ’t ind vaan de 19de iew 'n good objek veur spot. In ’n vastelaovendspublicatie stoont gesjreve: Wis geer dat eus Limburgse kamerlede op d’n doer hun Limburgse stumme kwietrake vaan ’t hoeghollands spreke wat zie doen? Oondanks tot wienig separatistische illeminte in ’t Haags parlemint kóste kaome, gaof toch ’nen inkele Limbörgse ripprizzentant uting vaan separatistische geveules.
Ouch voonte de Oos-Limbörgers tot de Hollenders hun intrèsses bij de vrei-oonderhandelinge in Versailles neet good woernaome. De Mestreechse gemeinteraod stoont zelfs op ’t punt ’nen eige ripprizzentant nao Versailles te sjikke.

’nen Ambteneer vaan ’t Brits Foreign Office, wat de situatie in Limbörg langen tied oonder d’n aondach heel, umsjreef de stumming vaan de Oos-Limbörgers in d’n tied vaan d’n annexatie-ambras op de volgende meneer: The population of Dutch Limburg has always been independent and inclined to resent Dutch interference, but they resent the idea of Belgian rule still more.

Zeker tot aon d’n Twiede Wereldoorlog gaof ’t evels een struiming binne Oos-Limbörg die hereiniging mèt Wes-Limbörg winsde binne ’t Belsj keuninkriek, meh die lankzem aon force liekende te verlere. In 1927 nog verspreide e Belsj vleegmachiensje propaganda veur aofsjeiing vaan Limbörg oet de Hollandse Staot, kinnelik meinende tot daoveur nog aonhank te vinde waor. E paar jaor daoveur, op 12 miert 1925, woort door Jules Schaepkens van Riemst, dee ouch veurzitter vaan ’t Limburgs Geschiedkundig en Oudheidkundig Genootschap waor, same mèt Dominique Sassen en Mathias Kemp in Oos-Limbörg de Limburgse Liga opgeriech. De Liga waor geriech op, wie ’t in de spraok vaan deen tied hètde, ’t behaajd vaan al ’t goje, wat Limbörg had en es diffendering vaan de nuien touwkoms vaan de kinder vaan eige land. In 1922 hadde zie al ’t tiedsjrif De Nedermaas opgeriech. Vaanaof 1928 woort evels wienig mie vaan de Liga gehuurd. De kathelieke kèrk wèrkde tege en de Liga verloor aonhank, ouch umtot ze besjöldig woort z’ch in te zètte veur ’t Belsj annexionisme.

Naotot aonsleting bij ’t Belsj of Duitsland op niks waor oetgeloupe, ’nen eige Staot nao Luxembörgs veurbeeld mislök waor en oetindelik nao d’n Ierste Wereldoorlog obbenuits aonsleting bij ’t Belsj oonmeugelik liekende, höbbe Oos-Limbörgers z’ch nao d’n Twiede Wereldoorlog geriech op wijer integratie binne de Hollandse Staot. Heibij stoont hun Limbörgersjap evels dèkser centraol, veur de Oos-Limbörgers zelf, zoe wie de ander Nederlanders. Daobij bleef Limbörgersjap dèks ’n obstakel veur beneuming in hoeg maotsjappelike of staotsfuncties. Oonder de mantel vaan ’t georganiseerd kathelicisme höbbe de Limbörgse Twiede Kamerleie tösse 1849 en 1970 nog dèks ’ne Limbörgsen agenda doorgezat.

Bronnelies
Borromeus, Maastricht in de Tachtigjarige Oorlog, Vos Maastricht, 1948.
Bos, N. Migranten en optanten; De uittocht van de Maastrichtse bovenlaag na de Belgische Opstand nader beschouwd, in: Maaslandse Melange, opstellen over Limburgs verleden, LGOG 14, 1990, 226-244.
Geurts, A. J., Stemming en stemming maken; Noordoost Limburg in het voorjaar van 1848, in: Maaslandse Melange, opstellen over Limburgs verleden, LGOG 14, 1990, 262-274.
Israel, J. I., De Republiek 1477-1806, 5e druk, Van Wijnen Franeker, 2001.
Jappe Alberts, W., Oorsprong en geschiedenis van de Limburgers, Elsevier Amsterdam, 1981.
Knuvelder, G., Vanuit wingewesten; een sociografie van het zuiden, Brand’s Hilversum, 1930.
Lammers, C. J., Nederland als bezettende mogendheid 1648-2001, KNAW Amsterdam, 2003.
Lemmens, E., Aan vorst en vaderland gehecht, doch tevreden zijn zij niet; Limburgse politici in Den Haag 1839-1918, Wereldbibliotheek Amsterdam, 2004.
Manning, A. F., Reacties op de scheiding in Nederlands Limburg, in: Eenheid en Scheiding van de beide Limburgen; verslagbundel van het op 26 mei 1989 te Alden Biesen gehouden congres bij gelegenheid van de herdenking 150 jaar beide Limburgen, Eisma Leeuwarden/Maastricht 1989, 165-180.
Nissen, P. J. A., De ontplooiing van het regionaal zelfbewustzijn in de beide provincies Limburg na 1839, in: Eenheid en Scheiding van de beide Limburgen; verslagbundel van het op 26 mei 1989 te Alden Biesen gehouden congres bij gelegenheid van de herdenking 150 jaar beide Limburgen, Eisma Leeuwarden/Maastricht 1989, 181-212.
Nuyens, E. M. Th. W., De staatkundige geschiedenis der provincie Limburg vanaf haar ontstaan tot aan haar uiteenvallen in 1839, LGOG nr. 2 Maastricht, 1956.
Publications du Comité de Politique Nationale, La Protestation du Limbourg; quelques documents 1831-1839, Van Oest Bruxelles, 1919.
Ramakers, E., ’Een Schuldig pligt-verzuim?’; Petitiebewegingen in Limburg tot herstel van grieven 1828-1830, in: Maaslandse Melange, opstellen over Limburgs verleden, LGOG 14, 1990, 201-225.
Slofstra J. (ed.), Roman and Native in the Low Countries; Spheres of Interaction, BAR International Series 184, 1983, 105-128.
Thewissen, Ch., Het Hollands tijdperk te Maastricht (1632 – 1638), Voghelstruys-reeks nr. 2 Maastricht, 1959.
Ubachs, P. J. H., Handboek voor de geschiedenis van Limburg, Verloren Hilversum, 2000.
Ubachs, P. J. H., Evers, I. M. H., Ongewilde revolutie; het Limburgs Maasland onder Frankrijk 1794-1814, LGOG nr. 130 Mestreech, 1994.
VandeBeeck, Th., Grauwels, J., De Boerenkrijg in het Departement van de Nedermaas, LGOG nr. 3 Maastricht, 1961.
Veldeke, jubileumnummer uitgegeven bij gelegenheid van het 25-jarig bestaan in 1951.
Vlekke, B. H. M., Van ’t gruwelijck verraet in den jare 1638 op Maestricht gepractiseert; studies over de vestiging van het Staatsche gezag over Maastricht in de jaren 1632 tot 1639, Neerlandia Antwerpen, 1938.

http://www.jachthoornblazers.nl/content/Blazers/de_limburgse_vlag.htm (16-02-2007).