Middellimbörgs

De staotkundige verbrökkeling vaan Limbörg nao de Frankischen tied waor ’t mins in Wes-Limbörg. Roond ’t jaor 1000 vörmde z’ch dao ’t graofsjap Loon, wat in eder geval roond 1200 oonder Lewie d’n Twiede vaan Loon bekans gans Wes-Limbörg oonder z’ch had. Heer perbeerde ouch deile vaan Oos-Limbörg mèt zie graofsjap te vereinige, meh dat lökde minder. Zjus zoe wie bij Oos-Limbörg waore evels de hertoge vaan Braoband en vaan Gelre oet ’t noorde en de bisjoppe vaan Luik oet ’t zuie al vaanaof de èlfde iew drop oet veur stökker vaan dees gebeder in han te kriege. Tot aon de daartiende iew zouwe zie evels wienig succès höbbe.
Mèt de Limborchse Successie-oorlog beersde op ’t ind vaan de daartiende iew ’ne stried los um de erfopvolging vaan ’t aajd Hertogdom Limborch, wat groetendeils op Luiks groondgebeed laog. Door de inminging vaan Braoband en Gelre, die noordelik vaan de Limbörgse gebeder laoge, späölde väöl vaan dee stried z’ch op ’t territorium vaan ’t allewijlig Limbörg aof. De apotheoos waor de Slaag bij Woeringe op 5 juni 1288. Heibij kaome de Braobenders es euverwinners oet de stried. Sins de Limborchse Successie-oorlog waor de Brabandse polletiek in Limbörg geriech op ’t in bezit numme vaan zoeväöl wie meugelik gebeed, veural in ’t zuie vaan Oos-Limbörg.
D’n hertog vaan Braoband kraog roond 1200 oonder andere e deil vaan Mestreech in han, boe de bisjop vaan Luik al langer rechte had. Dees twie hiere euver Mestreech kaome in 1284 euverein dees stad mèt hunnen twieje te besture op groond vaan de Alde Caerte, ’n constitutie veur Mestreech, boemèt ze es oonaofhankelike stadstaot tot aon de Franse rivvelutie apaart vaan alle ander Limbörgse gebeder zouw stoon. ’t Lot vaan Mestreech zouw evels ummertouw ouch dat vaan de ander gebeder vaan Limbörg bepaole.
De Limborchse Successie-oorlog bróch ouch d’n oondergank vaan de zelfstendigheid vaan Loon korterbij. Door de Braobandse euverwinning in deen oorlog woort de Braobandsen drök op Loon ummer groeter. De Loonse graove zeukde daorum aonsleting bij de bisjop vaan Luik. Op ’t ierste kwaart vaan de veertiende iew mingde de Loonse graof z’ch daorum in Luikse affaires in, veur zoe sterker tegeneuver Braoband te stoon. Heidoor bróch heer zie graofsjap de financieel ruwien, wat in september 1366 veurde tot d’n euvergank vaan Loon oonder Luikse euverheersjappij. Veurtaon zouwe de Luikse bisjoppe ouch d’n titel vaan graof vaan Loon veure en zouw Wes-Limbörg oonder Luikse euverheersjappij verkiere.

Bourgoonje annexeerde Braoband en in 1396 de door de Braobenders verouverde Limbörgse gebeder, die toen al de Len vaan Euvermaos geneump woorte. ’t Luikerland, boe-oonder Wes-Limbörg veel, woort in 1468 ingesjaard. Nao wijer de zuielike Lieg Len verouverd te höbbe, maakde de Bourgoonjers z’ch ouch meister vaan de noordelike Lieg Len, mèt d’n doed vaan de lèsten oonaofhankelike graof vaan Holland in 1425. Tot 1425 vörmde de Lieg Len twie gesjeie polletieke circuits, boebij in ’t noorde z’ch al drejde um d’n Hollandsen aondraank veur dominantie. De Bourgoondischen hertog heel z’ch boete de Hollandse oorloge in ’t noorde en leet de Staote vaan Holland polletiek hunne gank goon. Dit veurde evels tot konflikte in de zuielike Lieg Len, woedoor de polletieke en economische verdeildheid tösse noord en zuid bleef wijerdore.
Tösse 1473 en 1477 woort ’t Gelders Euverkerteer, de gedeiltes vaan ’t noorde en midde vaan Oos-Limbörg die oonder Gelre vele, ouch bezat door d’n hertog vaan Bourgoonje. Iers Remun, denao Venlo en daan de aander deile vaan ’t Euverkerteer woorte bezat. Umtot de Bourgoondischen hertog Sjarel de Stoute in 1477 ’ne slaagveldsdoed storf, bevrijde z’ch evels ouch ’t Euverkerteer, Mestreech en ’t Luikerland mèt Wes-Limbörg vaan de Bourgoonjers en naome de inwoeners vaan de Len vaan Euvermaos obbenuits hun eige rechte trök. In Remun woort in 1478 ’ne landdaag gehawwe, boe-op beslote woort z’ch tege de Bourgoondische machspolletiek te verzètte en hölp te zeuke bij Lewie d’n Èlfde vaan Frankriek en de bisjop vaan Luik. Umtot hölp oetbleef, oonderworp z’ch ’t Euverkerteer obbenuits aon de Bourgoondische mach. Nog eine kier op ’t ind vaan de vieftiende iew reurde z’ch de inwoeners vaan ’t Euverkerteer en verzatte z’ch tege de Boorgoondische euverheersjappij. Mèt ’n geldbiejeinzeumering veur de vrijlaoting vaan Sjarel vaan Egmond, de zoon vaan de op ’t slaagveld gestorve hertog vaan Gelre, zörgde ze in 1492 veur ’nen opvolger veur ’t Gelders hertogsjap. Daomèt doge ze weer eweg mèt de Bourgoonjers en vervónge die weer veur hunnen awwen euverheerser.
Keizer Maximiliaon vaan Oosteriek, dee z’ch in de stried um Gelre mingde, veel evels al weer in 1498 ’t Euverkerteer in en goejde daomèt dees Limbörgse gebeder weer veur jaorelank in 't striedgeweuls. Wie z’ch versjèllende len in ’ne jaorelank dorende stried um versjèllende Limbörgse en aonpaolende gebeder mingde, besloot keizer Sjarel V in te griepe. Mèt e verdraag in Venlo in 1543 kaom keizer Sjarel V es euverwinner nao väöre en oonderworp ’r de Lieg Len oonder z’ch. Heer vereinigde daobij e groet deil vaan de Lieg Len, meh Wes-Limbörg en groete deile vaan Oos-Limbörg vele boete die vereiniging. Dit verdraag vaan Venlo bróch daorum veur Limbörg gein einheid, meh ouch gein oonderhurigheid aon einen en dezelfde soeverein. Tot oonder de Franse rivvelutie zouw dees staotkundige aofgesjeienheid vaan ’t verdeilde Limbörg mèt de res vaan de Lieg Len wijerdore.

Oonder de Habsbörgers woort binne de Lieg Len ’n staotkundige einheid gemaak, boe Wes-Limbörg en gedeiltelek Oos-Limbörg boetevele. ’t Zwuurtepunt vaan de Habsbörgse mach woort geconsolideerd in Breusel, veural oet strategische euverweginge tegeneuver Frankriek. Dit zörgde evels deveur tot ’t noorde ’n aander machsstructuur had, wat um zoe mie de dudelike twiedeiling binne de Lieg Len aontuinde.
In de loup vaan de vieftiende iew kaom oondaanks de staotkundige verdeildheid ouch in Limbörg toch e soortemint vaan einheid tot stand. Wes-Limbörg stoont al sins ’n euvereinkoms vaan 1518 oonder strangen invlood vaan de Habsbörgse regering in Breusel. De Len vaan Euvermaos woorte direk vaanoet Breusel bestuurd en door ’t Verdraag vaan Venlo vaan 1543 kaom ’t Gelders Euverkerteer oonder indirek Breusels bestuur. In ’t Gelders Euverkerteer en de Len vaan Euvermaos teikende z’ch daomèt ’ne besjeie polletieke samenhank aof. Remun woort e centrum boe-op de gebeder oonder Gelderse euverheersjappij, zoe wie de Len vaan Euvermaos, z’ch riechde. Ouch op kèrkelik gebeed woort ’ne groetere samenhank gesjaf. Allewel de Limbörgse gebeder al langer oonder ’t bisdom vaan Luik vele, woort pas vaanaof de vieftiende iew de kèrkelike organisatie mie einheidelik.
Wat ouch mètspäölde waor tot de gebeder in Limbörg oonder Gelderse euverheersjappij, boete Venlo, z’ch in ’ne Gelderse machsstried op ’t midde vaan de vieftiende iew biejeindoge tege de Gelderse gebeder in Gelderland. Bij vreigel tösse hertog Arnold vaan Gelre mèt ziene zoon Adolf, koos Remun de kant vaan d’n hertog en Gelre de kant vaan ziene zoon. Wie Venlo z’ch daotege verzat, sjaarde z’ch alle aander Limbörgse gebeder achter Remun. Dit gaof in deen tied al de tendens aon tot dees Limbörgse gebeder z’ch neet mèt Gelderse gebeder verboonde voolte. Dezen tendens zouw later veur samegreujing vaan dees Limbörgse gebeder mèt de res vaan Limbörg zörge.

Oonder de zestiende iew continueerde de Hollenders hun kriegsverriechtinge veur dominantie in de noordelike Lieg Len. Boete militair mach gebruukde de Hollenders ouch intellektueel mach veur de aander gebeder in ’t noorde oonder hun control te kriege. Ei belankriek oonderdeil daovaan waor e geveul vaan einheid te fabricere, boebij Holland es polletiek, moreel en cultureel middelpunt geaccepteerd mós weure. Door z’ch de Battaove es veurawwers te numme, maakde de Hollenders aonspraok op ’t leiersjap in de noordelike Lieg Len, zoe wie de Battaove oonder hunne leier Claudius Civilus gedoon hadde um de aander stamme oonder z’ch te vereinige en in opstand te koume tege de Roemeine. De Hollenders meinde zoe de aander gebeder oonder z’ch te kinne vereinige tege de Spanjaorde.
Battaove hadde inderdaod in e gebeed vaan de noordelike Lieg Len gewoend. Hun woengebeed waor evels örges tösse Waol en Lek in de oosteleke Riendelta, roontelum ’t allewijlig Nimwege. Aandere meine tösse Rien en Waol boe noe de Betuwe is. In Holland, ’t Kennemerland, waor ieder ’t woengebeed vaan de Canninefaote. ’t Noordelik gedeilte vaan Holland woort in de Roemeinsen tied door de Frieze bewoend.
Gemekelik lete z’ch de aander gebeder in ’t noorde neet door de Hollenders euvernumme. Sjarel V zaot evels in meujelikhede en in ruil veur Hollandse hölp gaof heer de Hollenders de meugelikheid aander gebeder in ’t noorde ummertouw mie oonder Hollandsen invlood te oonderwerpe. In Holland heersde de opvatting tot alle intrèsses vaan de aander noordelike gebeder oetdrökkelik aon die vaan Holland oondergesjik móste zien. Door ’t touwnummend Hollands euverwiech woort die opvatting dao mèt en mèt ouch de dominante opvatting.

De oonaofhankelikheidsstried vaan de Lieg Len oonder aonveuring vaan de Hollenders tege de Habsbörgers begós in 1568. De ierste oorlogsjaore vaan wat d’n Tachtigjäörigen Oorlog zouw weure späölde z’ch in Limbörg aof. Wöllem vaan Oranje had zie leger op ’t Prusisch biejeingesjraveld en wouw es ierste Braoband bereike. Heiveur mós heer de Maos euvertrèkke en mèt zien tróppe Limbörg door, boebij zien tróppe ziech gedroge wie rouversbendes. In de zomer vaan 1568 veel heer es ierste de Len vaan Euvermaos in. Heele woort platgebrand en de abdij vaan Rolduc leeggerouf en in brand gestoke. Denao góng heer wijer Limbörg in, hopend Mestreech in han te kriege en zoe ’ne basis te höbbe boevaanoet de wijeres vaan de Lieg Len in te goon. D’n aonval op Mestreech woort evels aofgeslage en de tróppe trokke riechting Zitterd. De Wiertenere, koleretig euver de Spaonse arrestatie vaan hunnen Hier, de graof vaan Häör (Horn), slote z’ch bij hun aon. De intentie waor tot de Hollandse tróppe Remun zouwe bevrije. De euvergroete mierderheid vaan de Remundenere zaog ze evels neet es bevrijers en weigerde z’ch de tróppe in de stad touw te laote. Limbörg waor te sterk in han vaan de Spanjaorde en de Hollandse tróppe trokke daoveur de Maos euver. Stokkem, Mezeik en Hesselt weigerde z’ch bij de Prins vaan Oranje aon te slete en ’ne volksopstand, wie vaan Oranje gedruimp had, bleef oet. Dao-op oontboont Wöllem vaan Oranje zie leger en gaof op.

In juli 1572 perbeerde vaan Oranje ’t nog ’ne kier en kaom weer trök. Venlo kós ’nen aonval vaan de Hollandse tróppe aofsloon, meh Remun woort oonder de veuj geloupe en leeggerouf. Kloesters en kèrke woorte neet oontzeen en versjeie preesters woorte vermaord. De Prins vaan Oranje trok wijer, de Maos euver, en bezat Wiert en versjeie Braobandse stei. Umtot zien perberinge wijer de Lieg Len in te goon evels vaslepe, gaof heer ouch dit kier op. Meh nog ’nen daarde kier kaome de Hollandse tróppe trök, dit kier oonder aonveuring vaan Lodewiek vaan Nassau. ’t Land vaan Valkeberg woort leeggerouf en de abdije vaan Rolduc en Sint-Gerlach in brand gestoke. Remun en Venlo gaove neet thoes en kóste neet door ’m ingenome weure. Lodewiek ze leger woort door de Spanjaorde opgewach op de Mookerhei en finaal verslage.

De oonrös vaan deen tied woort vergruut door de Spaonse tróppe. Umtot de Breuselse regering geldgebrek had en daodoor häör tróppe in Limbörg neet mie betaole kós, begóste dees tróppe de börgers te berouve. Heidoor sloog de stumming um tege de Spanjaorde. De Mestreechse börgers zatte de Spaonse tróppe boete de stad en trokke ’t bestuur aon hun eige. In 1576 veroverde Spaonse tróppe evels weer de stad, meh op groond vaan ’t Iewig Edik, ’n aofspraok euver de aofbetaoling vaan de Spaonse tróppe en hun vertrèk oet de Lieg Len, verlete de Spaonse tróppe gans Limbörg in 1577. Allein Remun bleef bezat.

De stried tösse de Hollenders en de Spanjaorde doorde evels veurt. De Limbörgers maakde gein direkte käös tösse de twie partije. Allewel gehech aon de kèrk en de Spaonse keuning, waore zie aofkierig vaan de Spaonse bestuursmethood. De Hollandse Orangiste spraoke hun ouch neet aon. Hun prottestants gelouf, zoe wie hun radicaolisme, stoetde de Limbörgers aof. D’n hertog vaan Parma perbeerde in 1579 de Limbörgse gebeder weer te oonderwerpe. Mestreech waor de sleutel tot ’t gans gebeed. De Mestreechse euverheid streefde nao zoeväöl meugelik otonomie. De vreis de vrijheid, die ze mèt de tröktrèkking vaan de Spaonse tróppe in 1577 gewonne had, te verlere, waor zoe groet tot de stad ei geslote froont waor, wat z’ch neet gemekelik liet doorbreke. Mie es ’n haaf jaor intensief belègk waor nudig ie ’t Mestreechs froont en verzèt gebroke waore. Mèt en mèt verouverde de Spanjaorde Limbörgse gebeder tot in 1589 ’t Euverkerteer ouch oonder Spaonse control waor.

In ’t Euverkerteer waor roontelum 1590 de breuk mèt de noordelike Lieg Len, veural mèt Staots Gelderland ummertouw dudeliker gewore. Al in 1600 verklaorde de Staote vaan ’t Euverkerteer tot ze z’ch mie mèt de Oonderriense gebeder es einheid veulde. In de Len vaan Euvermaas heersde e soortemint vaan particularisme, ofwel ’ne naodrök op de eige intrèsses in de regio en de aofwiezing vaan invlode vaan boetenaof, die die intrèsses oondergesjik aon hun intrèsses wouwe make. Dit particularisme voont z’nen oersprunk in de staotkundige verdeildheid. Allein d’n invlood vaan de Breuselse regering dróng get door veur dat particularisme e bitteke te breke.

In de jaore 1630-1640, wie Limbörg obbenuits ’t slaagveld veur d’n Tachtigjäörigen Oorlog woort, waor de sympathie vaan de bevolking aon de kant vaan de Breuselse regering. ’t Gaof gein aonhankelikheid nao ’t noorde touw, wat umgedrejd ouch ’t geval waor.
De Hollenders hadde op ziech wienig belankstèlling veur de Limbörgse gebede.
In 1632 woorte door de Hollenders Mestreech en de Len vaan Euvermaos verouverd. Remun en Venlo vele zoe in han vaan de Hollenders. Dees twie lèste stei zouwe evels in 1637 weer door de Spanjaorde trökverouverd weure, zier tot vräög vaan veural de Remunse börgerij. Pas in 1713 zouwe Remun en Venlo weer oonder Hollandse euverheersjappij gevoog weure. Dat gaof hun groete gedeiltes vaan wat noe Oos-Limbörg is in han. De Mestreechtenere verwelkoumde de Hollenders zeker neet en boje de Hollenders ouch gein helpende hand. Umtot de Hollenders Mestreech veroverd hadde, maakde zie aonspraok op de rechte vaan de Braobandsen Hier, eine vaan de twie Hiere die ’t bestuur in Mestreech bepaolde.

De Spaonse tróppe bleve oondertösse in Limbörg roondbemmele ummertouw op Mestreech uigend, ouch in Wes-Limbörg, wat oonder Luik veel en officieel neutraol waor. In 1638 perbeerde versjèllende Mestreechtenere de Hollandse tróppe te verjaoge door de Spaanjaorde in te laote in ’n actie geriech op de restauratie vaan de legitieme, wètteliken touwstand, naomelik de Spaonse euverheersjappij gedeild mèt de prins-bisjop vaan Luik. Dees mislökde restauratie, die veur de Hollenders es verraod vaan Mestreech woort gezeen, tuinde de oonvrei vaan de Mestreechtenere aon mèt de Hollandse bezètting.
De Hollenders hadde z’ch in 1632 tege de wèl vaan de bevolking in mèt militair mach euver Mestreech hier en meister gemaak. Heidoor woort Mestreech gedwónge ’n kappitulatie-ak te teikene en ’nen eid vaan loyaoteit aon de Hollenders te zwere.
Dees innaome vaan Mestreech woort in 1638 nog neet door de Spanjaorde, meh ouch neet door aander Europese groetmachte erkind. D’n Hollandse claim euver Mestreech waor dus allein gefundeerd op de occupatie en neet op ’n juridische legitimatie. Oonder de Mestreechse börgers, die aon dees mislökde actie mètdoge, zaote geistelike. En de Mestreechter clèrgé had zoewiezoe geinen eid vaan loyaoteit aon de Hollenders aofgelag, boedoor zie zekers neet vaan verraod betiech kóste weure.
De Hollenders oontnaome evels dees zaak vaan de börgerlike tribunalle en eisde z’ch de jurisdictie hei-euver op. Dit waor in stried mèt de Alde Caerte en verstoetde tege de rechte vaan de Luikse mèt-Hier, zoe wie de börgers vaan Mestreech. ’t Perces waor in eder geval mèt oonzjuste middele geveurd gewore en mèt rechters die z’ch vaanteveure al euver de sjöld vaan de aongeklaogde ins waore. De besjöldigde hejje zoewiezoe vaan de aonklach vrijgesproke mote weure. Door de Mestreechtenere woorte de rechters veur beule en mäördeneers oetgemaak.

Nao de Vrei vaan Münster in 1648 en ’t Partaasj-Tractaot vaan 1661 woorte gebeder in de noordelike Lieg Len, wie Oos-Groninge, Drenthe, Twente en d’n Achterhook es provincies aon de Vereinigde Provincies touwgevoog. Ouch de door de Hollenders verouverde Len vaan Euvermaos en hun deil vaan Mestreech woorte aon de Hollenders aofgestande. De wijerres vaan Oos-Limbörg veel groetendeils oonder Breusel en Wes-Limbörg stóng nog ummertouw oonder Luik, boedoor dees gebeder neet bij de Vereinigde Provincies hoorte. Op ’t ind vaan de Spaonse successie-oorlog (1702-1713) en in de jaore kort denao woort Limbörg daan tot aon de Franse rivvelutie wijer in stökker opgedeild.
De gebeder in de noordelike Lieg Len woorte geliek aon de aander territoria in ’t noorde behandeld en kraoge eige zelfbestuur of ripprizzentatie in de Staote-Ginneraol vaan de Rippubliek. Zoe neet de Limbörgse gebede. Zie woorte geregeerd direk vaanoet Den Haag, zoonder mètzègkensjap euver hun eige affaires. Tot aon d’n tied vaan de Franse rivvelutie woorte Hollandse ambtenere aongestèld veur de gebeder te administrere, boebij dees behandeld woorte wie e soortemint vaan wingewes. Oos-Limbörgers bezaote gein polletieke rechte binne de Staot die hun euverheersde.

Bronnelies
Borromeus, Maastricht in de Tachtigjarige Oorlog, Vos Maastricht, 1948.
Israel, J. I., De Republiek 1477-1806, 5e druk, Van Wijnen Franeker, 2001.
Jappe Alberts, W., Geschiedenis van de beide Limburgen, deel I, Van Gorcum Assen, 1972.
Jappe Alberts, W., Oorsprong en geschiedenis van de Limburgers, Elsevier Amsterdam, 1981.
Jappe Alberts, W. , De Staten van Gelre en Zutphen, Deel II, Groningen, 1956.
Knuvelder, G., Vanuit wingewesten; een sociografie van het zuiden, Brand’s Hilversum, 1930.
Lammers, C. J., Nederland als bezettende mogendheid 1648-2001, KNAW Amsterdam, 2003.
Linssen, C. A. A., Historische opstellen over Lotharingen en Maastricht in de Middeleeuwen, Van Gorcum Assen/Maastricht, 1985.
Thewissen, Ch., Het Hollands tijdperk te Maastricht (1632 – 1638), Voghelstruys-reeks nr. 2 Maastricht, 1959.
Ubachs, P. J. H., Handboek voor de geschiedenis van Limburg, Verloren Hilversum, 2000.
Ubachs, P. J. H., Evers, I. M. H., Ongewilde revolutie; het Limburgs Maasland onder Frankrijk 1794-1814, LGOG nr. 130 Mestreech, 1994.
Vlekke, B. H. M., Van ’t gruwelijck verraet in den jare 1638 op Maestricht gepractiseert; studies over de vestiging van het Staatsche gezag over Maastricht in de jaren 1632 tot 1639, Neerlandia Antwerpen, 1938.
Wouters, H. H. E., Grensland en Bruggehoofd; Het Limburgse Maasdal gedurende de 80-jarige oorlog en de 30-jarige oorlog, 1543 – 1663, Assen, 1970.